jueves, 19 de noviembre de 2015

Inverno a este lado do mapa* / por Soledad Ríos Santomé

GONZALO HERMO

Celebración



(Tertulia da Lonxa Literaria realizada o 18 de setembro de 2015)

Gonzalo Hermo chega nunha tarde cálida que na que nos entretemos devagar antes de acudirmos á cita prevista. O temperán da hora permítenos gozar da caída da tarde sobre o mar antes de encontrármonos con quen nos agarda, todo o público que acudiu ao encontro con este novo escritor.

Naquela altura descoñeciamos que estabamos ante un futuro premio nacional. Apenas un mes máis tarde o Ministerio de Cultura outorgaralle o Premio Nacional de Poesía Nova Miguel Hernández 2015 pola obra que iamos debater. Pero, por entón, Gonzalo Hermo aínda non era o autor que sería noticia semanas despois esta distinción e protagonista de portadas e entrevistas. Naquela altura tan só era o escritor convidado á nosa tertulia.

Tras a chegada ao centro, a súa presentación infórmanos de datos abondo coñecidos neste momento: o seu nacemento en Rianxo, a súa licenciatura en filoloxía galega, a preparación da súa tese de doutoramento e docencia na Universidade de Santiago de Compostela no presente ano e, finalmente, o seu actual traballo no Instituto da Lingua Galega.

Engádesenos que a difusión dos seus primeiros textos foi en revistas como Dorna, Andar 21, Novas Ólisbos ou Revista das Letras. Mais foi coa publicación de Crac, o seu primeiro poemario, na editorial Barbantesa (2011) cando comeza o seu recoñecemento co premio Xuventude Crea da Xunta de Galicia (2010) ao que segue o primeiro premio do I Concurso de Poesía Centro Recreativo das Artes (2014) e o III Premio de Poesía Manuel Leiras Pulpeiro (2014). Ao tempo, difúndese a súa obra alén das nosas fronteiras coa tradución dalgúns dos seus poemas ao castelán en diversas revistas (como Novas de poesía) e antoloxías (Como cantan las piedras).

Crac aínda gozará de nova vida no pasado ano con outro formato. Baixo a dirección de Lázaro Louzao e con voz do propio autor, nesta mediametraxe o director buscou trasladar á linguaxe audiovisual o ambiente xeral do libro “cun resultado moi interesante”, segundo palabras do rianxeiro.

E se a estrea con Crac non puido ser máis afortunada, a súa segunda entrega, Celebración, afianzou este recoñecemento. Premio da Crítica en 2014 o portavoz do xurado Ramón Nicolás salientou do libro o “contexto pletórico de carnalidade” xunto coa intención do autor de “crear algo novo desde as ruínas existentes”. En todo caso, aqueles primeiros temores de Hermo sobre a perda de lectores no seu segundo poemario resultaron infundados: “Escribín Crac moito antes de ser publicado, sendo case un adolescente. O libro é unha especie de axuste de contas co pasado e hoxe miro con moita distancia a esoutro home que eu era. Non obstante, tivo unha acollida favorable e intuía que Celebración non ía gustar como o primeiro, que se ía considerar como unha regresión, un paso atrás e que os lectores de Crac non o ían recibir ben. Pero non foi así, ao contrario, penso que mantiven os lectores do primeiro e que gañei outros novos.”

A publicación de Celebración con Apiario supuxo a estrea desta editorial a cargo das tamén poetas Antía Otero e Dores Tembrás. Coñecedoras de preto das interioridades deste mundo no seu quefacer ofrecen un enfoque propio no que buscan coidar a calidade de cada edición cara a converter cada poemario nun obxecto de valor en si mesmo. Esta idea de mimo e tratamento personalizado para cada unha das súas obras recóllese expresamente na súa páxina web: “Apiario edita libros onde ningún é igual ca outro. Cada título é (…) unha oportunidade de elaborar un deseño único que responda ás necesidades do texto”. As razóns desta filosofía, explica Hermo, baséanse nos estragos da crise na edición de poesía. “Nos últimos tempos as editoriais publican coleccións cada vez máis reducidas e de peor calidade. Non obstante, existe un público escaso pero fiel ao que non lle importa pagar un pouco máis por unha boa edición e que neste momento ve desatendidas as súas necesidades”.

A xestación da edición, continúa, comezou cun primeiro contacto coas poetas: “Chamáronme para saber se tiña algo para publicar. Eu estaba a punto de rematar este poemario e concedéronme tres meses de prazo. As condicións que me ofreceron eran inmellorables, así que non tiven dúbidas en publicar con elas. Tivemos moitas reunións nós os tres con Mauro Trastoy, o creativo, para decidir todo tipo de cuestións sobre o formato: a posición do título, a numeración ou non das páxinas, a tipografía, a inclusión ou non do nome do autor… Todo foi obxecto de debate. A ilustración central da granada é cousa de Mauro e a min gustoume moito. Paréceme que recolle moi ben esa idea de carnalidade que gravita en todo o texto.”

E este deseño non lle resulta indiferente ao público asistente que salienta a súa sobriedade, sinxeleza, “nudez”… calidade. “É unha edición impecable. Encantoume”, chegouse a dicir. Outro asunto, a ausencia na portada do nome do autor, comenta, foi moi debatido na editorial. Non obstante, a supresión final concorda plenamente coa súa idea de lectura como unha tarefa activa. “Eu non pretendo ofrecerlle ao lector un discurso mastigado e preparado. Só quero darlle ferramentas para que cadaquén faga a súa propia lectura. E todas son igual de válidas. E as que se fagan teñen que ser independentes do autor e da súa biografía. Pretendo que os lectores se interesen polo texto, non polos datos da miña vida”.

A comunicación da nova sorprendeuno por inesperada: “A noticia colleume en Barcelona. Non agardaba o premio en absoluto. Non é frecuente que se lle dea a alguén tan novo. Só a Iolanda Castaño e a Berta Dávila no seu momento. Pero é un premio no que, aínda que non conta con dotación económica nin con presentación do libro, ten un prestixio incuestionable. Eu creo que, á parte do recoñecemento a unha obra en concreto, detrás estaba a intención do xurado de impulsar unha nova editorial e de dar a coñecer a poesía dos máis novos.”

“Celebración”, engade, “foi unha obra que me levou moito tempo facer. En realidade, a cita de Antonio Gamoneda (“He llegado, por fin; este no es mi lugar, pero he llegado”) foi a que me fixo escribir o libro. Eu estaba nunha praia de Porto moi bonita e quixen glosar iso. Levaba tempo dándolle voltas na cabeza e, cando por fin me puxen a escribir, saíu todo de corrido. Non obstante, creo que se pode ler (ao igual ca Crac) como unha unidade de sentido, como un único poema no que se dan voltas sobre as mesmas ideas”.

“Eu, explica, á hora de escribir parto dun estado de dúbida que o propio proceso da escrita me axuda a despexar. Pero non teño un discurso preparado nin creo que o meu [discurso] sexa mellor ca o dos demais. Penso que a poesía debe intentar chegar ao lector dun xeito diferente. Eu intento non ser narrativo e non ofrecer un discurso mastigado. Non. Eu intento proxectar ideas, sensacións, imaxes… unha especie de cóctel no que pretendo suxerir máis ca o que di o texto e deixar a escrita o suficientemente aberta para que cadaquén se apropie dela segundo as súas propias experiencias. Son consciente de que este xeito de achegarme ao lector, ás veces, choca e non sempre consigo transmitir como que me gustaría. Non obstante, existe unha idea sacralizada de que a poesía lle ten que gustar a todo o mundo coa que eu non concordo e ademais tampouco aspiro a que a miña poesía lle guste á xente á que non lle gusta a poesía. Non teño esa vocación”.

Pero no poemario, á parte das citas (de Eduard Velasco1 e de Antonio Gamoneda2), Hermo quere deixar constancia dunha serie de mencións a determinadas persoas que figuran na última páxina: “As dedicatorias para min son importantes. Tiñan que estar aí. Mauro e as editoras preferían retiralas pero eu insistín. A min moléstame moito a visión do poeta xenio que vive nunha cova illado do mundo. Non é o meu caso. Eu relaciónome con persoas coas que interacciono, comparto experiencias, das que aprendo cousas... Quería reivindicar todo iso, a toda esa xente. É o meu particular agradecemento”.

Mais, o público asistente devece por intervir e as opinións na sala sucédense. A primeira que abre a rolda é o hermetismo do libro. Alúdese á dificultade para intuír aquilo do que o poeta fala e das posibilidades de interpretación “É unha poesía hermética… densa. Precisa unha relectura para captala ben e permite moitas lecturas diferentes”. Contra esta opinión hai quen resalta as súas imaxes: “Algunhas imaxes son moi potentes: “O cerebro do poeta contra si”. É boísima” ou a súa calidade visual: “Eu non a miro escura senón moi visual”, característica que Gonzalo ratifica que lle teñen dito noutras ocasións en contra da súa propia percepción de que a súa é unha poesía sobre todo sensorial. “Celebración, amplifica, é un libro de contrastes. Eu non era consciente diso ata que os lectores mo dixeron.”

Outra característica que se menciona, o culturalismo do poemario, é comentada polo autor: “No primeiro libro acusóuseme de culturalista e neste segundo quixen fuxir diso. Daquela, así como esta característica estaba moi presente en Crac en Celebración pretendín evitala”. Non obstante, matízase, ese culturalismo é máis intuído ca explícito porque “moitas veces existe a tentación de determinados autores de facer notar as súas lecturas previas e neste libro, aínda sendo evidente que existiron, non se aprecia. E aparecen referencias a poetas moi actuais. É un poemario moi actual.”

E dentro do texto destácanse outras cuestións como os versos finais dalgúns poemas. Equipáranse cun xeito de sentenza última que chama moito a atención: “Algúns versos finais son de impacto: “Cal será o prezo da visión/ despois de todo”; Se cadra/ cicatriz”; “Tarda en curar pero libera”… O ritmo dalgúns outros tamén é obxecto de comentario: “Ás veces, a poesía ten música porque ten un ritmo que chama. Aínda que non a entendas. Por exemplo, no poema da moreira branca… é como se montases nun cabalo e te levase”. E aínda se engade, “ Ás veces, os silencios din máis…”.

Dentro da lectura de Celebración como unha unidade de sentido mencionada por Gonzalo incídese na sala canto á existencia dun conxunto de grupos semánticos que se repiten ao longo do poemario, algúns deles en contraposición clara ou intuída: o corpo, o río, o frío/o incendio, a calor; a pureza/a culpa; a lingua/o poema; a pedra, os insectos, o ruído… Na mesma liña outras autoras (Olalla Cociña, Ana Salgado) teñen mencionado a conexión deste poemario co Libro del frío de Antonio Gamoneda canto ao vocabulario cunha simboloxía próxima á do autor leonés (insectos, vexetación, frío…).

A memoria, outro elemento central no libro, aparece tamén nos comentarios: “Aprecio en todo o texto a presenza dunha memoria, dunha herdanza que afoga, que pesa e que da que un precisa desprenderse para ir máis lixeiro”. Esta percepción, comenta Gonzalo, “foi recollida por Luisa Castro na presentación do libro en Barcelona. Ela mencionou que na tradición grecolatina na que nos inserimos a memoria, a herdanza é algo positivo, valioso, pero non así na cultura oriental na que se valora o esquecemento. Porque a memoria pódenos afogar, non deixarnos ser como somos; daquela, cómpre esquecer para seguir adiante, alixeirar a carga para continuar. Creo que o verso no que digo “pois nada é máis fermoso que a memoria nos engane” resume ben a idea que quero transmitir no libro.”

Sobre esta cuestión volve o xurado do premio nacional de poesía que valorou do poemario “a aposta por abrir novos camiños para a expresión poética apuntando unha linguaxe arriscada e innovadora, neste libro que trata sobre a memoria e o esquecemento, sobre a necesidade de construír sobre as ruínas, de romper o círculo e avanzar a pesar de todo.”

Celebración, tense dito, é un libro sobre a perda, Gonzalo precisa: “Este libro fala de medrar, de despedida dun mesmo3, pero prefiro que cada un se achegue desde si e non desde a miña biografía”. Neste sentido, a benxamina da sala (16 anos), remarca a mesma idea: “É unha lectura distinta das habituais pero creo que se o lesen as miñas amigas non lerían o mesmo libro ca min porque elas na súa infancia non pasaron as mesmas cousas ca min.”

E rematamos, como o libro, resaltando o ton optimista que vai gañando o texto a medida que se desenvolve: “Na progresión do poemario advírtese unha evolución que vai desde a escuridade á luz, do frío á calor. Esta percepción tamén se aprecia na mención dos meses –de xaneiro a maio- e das estacións do ano -do inverno á primavera-. Partimos da escuridade pero a luz definitivamente vai gañando terreo. Parece que hai esperanza”. Celebración remata co poema que exemplifica esta transformación e que se le en voz alta: “NON HABÍA LUZ na espesura do bosque/ pero de pronto/ puidemos ver. Viamos”.



Soledad Ríos Santomé

* Último verso do primeiro poema de Celebración

1 Sempre stimaràs la terra amb què has compartit el fred (Eduard Velasco)

2 He llegado por fin; este no es mi lugar, pero he llegado (Antonio Gamoneda)

3 Animal ao fondo/ preparando o pelo/ para a muda, escribe o autor no seu poema Contra a saudade

miércoles, 4 de noviembre de 2015

Una semana en la nieve, de Ennmanuel Carrère



Ter un pai comercial de próteses ortopédicas e de aparellos cirúrxicos podía ter moitas vantaxes, así o vía Nicolas, o protagonista do libro de Emmanuel Carrère. O rapaz ía acumulando os cupóns que o pai lle conseguía nas gasolineiras, gardábaos na súa caixa forte, igual que gardaba os seus sentimentos máis íntimos, cun contrasinal que só el coñecía e ao que era imposible acceder. O pai decide que Nicolás pasará Una semana en la nieve, xunto cos compañeiros de colexio. Logo de o levar ata o albergue no seu coche, a bolsa de equipaxe de Nicolas non sae do maleteiro e este acontecemento, en principio insignificante, dará pé a unha historia chea de misterio. O autor, dende a óptica dun neno de apenas oito anos, foi quen de sacar á luz todas as miserias dun mundo de adultos onde os instintos máis criminais van tomando forma. Conforme avanzamos na lectura sentimos mágoa polo pequeño Nicolas: un neno cheo de inseguridades, vítima do ambiente familiar no que se cría e que crea un mundo paralelo no que conseguir sobrevivir a unha realidade que o catapulta á miseria e que o abafa. Con todo, esa mágoa inicial evolúe conforme o fai o personaxe e convértese en certo odio ante a incapacidade de rachar co pasado. Para todos nós, a brillantez do libro radica na maxistral maneira de perfilar os personaxes: sen apenas indicacións concretas sabemos da violencia que sofre a nai, anulada vitalmente, intuímos a orixe familiar desestruturada de Hodkmann ou o perfil asasino do pai de Nicolas. O albergue, espazo fundamental na obra, acaba por converterse no espazo que lle achega seguridade ao neno e o personaxe de Patrick elevado á categoría de heroe, é a figura masculina que Nicolas idealiza. Sen dúbida, unha moi recomendable lectura para arrefriar as tardes calorosas do verán.

Blitz, de Fernando Trueba



A última das novelas coa que pechamos o club de lectura foi Blitz, de David Trueba. Unha obra demasiado enlatada, previsible, cuns personaxes totalmente planos que actúan como di o título, como lóstregos, guiados polas arroutadas do seu instinto. Beto vai contanto en primeira persoa toda a súa historia a partir da ruptura con Marta. É un personaxe despreciable e para nada foron cribles as súas actuacións. Pareceunos fóra de lugar a maneira de introducir as personaxes femininas: Marta, ideal de beleza e mocidade, fronte a Helga: o deterioro e a vellez. Interesante foi a idea de partir da profesión de Arquitecto Paisaxista, novidosa para moitos de nós e de gran prestixio a nivel internacional. Un libro do que agardabamos máis e que nos quedou escaso, pasou coma un relampo mais sen luz e sen ruído.

martes, 13 de octubre de 2015

A voz do vento xemía / por Soledad Ríos Santomé



PEMÓN BOUZAS

A voz do vento

(Tertulia da Lonxa Literaria realizada o 10 de abril de 2015)

Pemón Bouzas chega á nosa cita con tempo. O día acompaña e aínda podemos demorarnos cun paseo antes de acudir ao encontro previsto. Agárdannos máis dunha vintena de persoas para coñecelo, para saber máis del e da súa obra. O libro do que imos falar, A voz do vento, está a ter unha acollida excepcional e a posición de Moaña, en pleno corazón do Morrazo, propicia a nosa persoal incursión na súa novela.

A priori, podía parecer que a súa extensión (397 páxinas) ía disuadir da súa lectura, pero sabemos que non é así. O libro gusta e o ritmo de vendas, tanto en galego como en castelán, está a ser magnífico. Durante varias semanas (sete consecutivas en El Corte Inglés) foi o libro máis vendido en galego e nesta altura conta con varias edicións.

Non obstante, a novela non se presenta soa ante o público. Vén da man do galardón que lle outorgaron no Premio LX Ateneo Cidade de Valladolid 2013, o segundo certame máis antigo de España e dirixido, no seu momento, polo propio Miguel Delibes. Publicada simultaneamente en galego e castelán (en Xerais e Algalia respectivamente) é a primeira a que máis venda rexistrou en Galicia e a boa recepción da segunda levou ao noso autor alén das nosas fronteiras (País Vasco, Valencia, León, Madrid, Barcelona, Sevilla…) en numerosas ocasións

O autor, cóntannos, non é un principiante nisto da escrita. Desde que iniciou a súa andaina literaria con Mitos, ritos y leyendas de Galicia (2000) ou Santiago de Compostela. ¿Y después de abrazar al santo qué? (2004), ambas en colaboración con Xosé Antonio Domelo, alternou indistintamente ensaio e ficción ao longo destes anos. Outras obras como El informe Manila, Las Luces del Norte, A estrela de Oriente, 100 cosas que hacer en Galicia al menos una vez en la vida ou xa de maneira máis recente Novos pasos por Bretaña (2014) testemuñan esta alternancia.

Non obstante, a traxectoria profesional de Pemón Bouzas provén do mundo dos medios de comunicación. Desde varias décadas atrás simultaneou o seu labor profesional na radio (Cadena Ser, Cadena Cope, Radio Galega) co traballo na TVG na que permanece desde 1986 en diferentes postos (dirección, produción e presentación de programas como Espacio aberto, Entre nós, Encontros, Encrucilladas, Paixón polo mar, Eirado…) o que fan do noso escritor un profesional sobradamente coñecido neste medio.

Aínda así, desde a publicación de Las luces del norte (2008), andaba á procura dunha nova trama na que embarcarse e foi na lectura de de Onde o mundo se chama Celso Emilio Ferreiro (2012) de Ramón Nicolás onde atopou o que buscaba: o personaxe, a época e a historia da súa nova novela. O certo é que levaba un tempo madurando a idea de escribir sobre un personaxe histórico galego e desde unha proposta orixinaria da editorial Planeta roldáballe na cabeza o enfrascarse na recreación da vida dun personaxe da tradición oral. E foi o poema “María Soliña” de Celso Emilio quen o fixo reparar nesa veciña de Cangas do Morrazo a quen a Inquisición xulgou por bruxería no século XVII.

Pemón Bouzas é un home falador e conversa animadamente. Coméntanos que desde esa primeira idea de construír un relato en torno a unha figura histórica sobradamente coñecida percibiu que, en realidade, había moitas lagoas que encher: “Descubrín que se tiña unha sensación enganosa de que se sabía unha historia que, en realidade, era incompleta e moi parcial; que se descoñecía o que realmente acontecera”.

Non obstante, a escrita dunha novela destas características requiría unha dedicación especial. A súa ambientación no século XVII precisaba dunha investigación previa que, segundo nos conta, lle levou case os dous anos. Foi un tempo de mergullo en bibliotecas e obras especializadas no contexto social e económico do Morrazo dese tempo. Un dos historiadores aos que recorreu para documentarse deulle unha indicación precisa: “Isto é como nos thrillers. Tes que seguir os cartos. Aí terás a clave”.

O punto de partida eran uns feitos históricos inamovibles: o ataque dos piratas berberiscos a Cangas do Morrazo en 1617 e o procesamento de María Soliño por bruxería pola Inquisición tres anos máis tarde. Estes son os feitos históricos, o contexto no que se move a narración e que el procura reproducir con toda fidelidade. “Non obstante”, afirma, “non sempre foi doado porque a documentación consultada é confusa e, ás veces, contraditoria. Incluso en documentos oficiais dos mesmos feitos existen versións diferentes que semellan querer disfrazar a realidade”.

No xeito de abordar a narración Pemón Bouzas acaricia unha secreta aspiración: “Eu quería, ao xeito de García Márquez en Crónica de una muerte anunciada, sabido xa o final, volver interesante a narración. Quería facer unha historia de aventuras, de valores, … unha novela social. Para min o importante é involucrar ao lector no que vou contando en cada momento e explicar ao tempo o modo de vida de entón, a actuación dos poderes fácticos, das diferentes institucións, da xente …”.

A idea orixinal era que María Soliño fose a protagonista principal pero, en contra do que é habitual nel, que procura ter a escrita planificada a priori, descubriu que nesta ocasión os personaxes adquirían vida propia e, desentendéndose de ideas previas, entraban e saían da narración, adquirían unha dimensión inesperada e guiaban a trama por itinerarios non previstos polo autor.

O resultado é unha novela coral cun protagonismo centrado no narrador, Vicente Refoxos que, desde o seu afastamento físico e temporal, rememora a súa adolescencia en Cangas; e na familia de María Soliño, ambos acompañados por “secundarias de luxo”, como lles chama o autor. “Quixen incidir tamén nun grupo de mulleres que son as verdadeiras sufridoras da historia. Elas son a alma, as vítimas e o espírito da vila. As que en verdade loitan porque a sociedade se rexenere. Non obstante, en realidade, eu creo que existe un único personaxe na novela: Cangas”.

Quixo, así mesmo, que o vento axudase a crear o clima da novela: “É certo que o vento ten un gran protagonismo na obra. O vento en Cangas, en Galicia en xeral, ten protagonismo propio e eu así o quixen mostrar”. Así, este vento, título á parte, introdúceo nos diálogos proféticos dos personaxes que van agoirando as desgrazas que están por vir (“Este vento é unha desgraza. Non trae nada bo”).

Pero o demorado ano e medio de escrita deu para unha crise persoal do autor no que a novela embazou. “Naquel momento os casos de corrupción, de crise política e social en España fixeron que a deixase de lado e que me centrase na situación actual que me absorbía por completo. Ata que reparei en que existía un paralelismo entre o século XVII e a actualidade. A crise e a corrupción de entón estábanse a repetir”. Xurxo Fernández resume moi graficamente esta percepción: “Cualquier tiempo pasado fue … igual a este” (Crisol da contra, El Correo Gallego) ou, cando menos, seméllaselle moito.

Pemón Bouzas ten a súa propia interpretación dese momento da historia que nos explica: “Despois do ataque houbo unha crise social e económica moi importante en Cangas da que aínda non se deu recuperado e que motivou unha perda de protagonismo paseniño ao longo dos séculos. Desde aquela o porto quedou sinalado (como perigoso) e os barcos deixaron de o frecuentar. De aí que o nivel de ganancias dos poderosos minguase, polo que non dubidaron en recorrer a todo tipo de medios para mantelo (como delacións de veciños/as para quedar coas súas terras). Comezou entón un tempo escuro, de medo e de denuncias, de abuso dos máis débiles, neste caso as mulleres viúvas que perderan os seus homes na batalla que esfarelou a convivencia social.”

Na novela mestúrase realidade e ficción, historia e fantasía. “Eu aproveitei as lendas de tradición oral de Ritos, mitos y leyendas… para incorporalas ao libro. O resultado foi unha combinación de mitoloxía, historia e ficción. Concentrei na novela varios xuízos da Inquisición dos que lin. Quedoume claro que en moitos deses casos o que había detrás era unha motivación económica na que figuraba a xente máis humilde só para disimular. Algunhas pasaxes como o ataque berberisco está reproducido case ao pé da letra (de Galicia Diplomática) pero outras están noveladas. Por exemplo, do final de María Soliño existen varias versións e eu optei por darlle un final máis poético, navegando polo mar. O de Gregorio Suárez (personaxe histórico) ou a volta dos secuestrados polos piratas son pura ficción. En canto aos aquelarres, aínda sen existir constancia histórica, aparecen nas declaracións dos procesos da Inquisición e decidín aproveitalos”.

A Inquisición, institución cun gran poder nese momento, centra un anaco da conversa: “Hai que pensar que naquel entón era a unificadora do Estado e a Coroa exercía a través dela un control económico e social absoluto coa relixión como estandarte. En realidade, era unha espía contra as ideas reformistas do exterior para evitar que se propagasen”. E en Galicia tivo necesariamente que asumir características propias. “Aquí non callou ata o segundo intento no que decidiron incorporar a persoas do lugar, en contra do que era habitual. Deberon adaptarse á idiosincrasia da poboación galega para poderse implantar pois aquí había unha gran convivencia entre o pagán e o católico que aínda persiste hoxe. Á Igrexa non lle quedou máis remedio que integrar todo iso e adaptarse”.

Sobre o ataque berberisco engade novos datos: “A Inquisición foi quen máis datos deu sobre o ataque. Galicia era lugar de paso e os piratas rara vez se achegaban por aquí. Seguramente As Cíes foron lugar de encontro para as frotas que partiran a outros lugares (Asturias, Bretaña…) e nesa ocasión decidiron desembarcar e cando o fixeron saqueárono todo: comida, bebida, xoias… e xente. Dos secuestrados non volvía ninguén.” E o desembarco debeu ser impresionante. “A xente non tiña onde refuxiarse. Só nas casas. E de cada barco saían uns 200 piratas afeitos a loitar. E había 11 barcos de 3 mastros cada un. O desastre estaba asegurado”.

A charla deriva. Abandonamos o libro e pasamos a outros autores e a outras obras de referencia para el. Cita a John Banville, o escritor irlandés de novela negra premio Príncipe de Asturias das Letras en 2014; a Peter Berling, do que gaba a súa “magnífica” novela histórica Los hijos del Grial; e especialmente, a Joseph Conrad. Este último, considera, é un dos referentes marítimos imprescindibles para os que, coma el, son apaixonados do mar e da terminoloxía marítima. “Os seus relatos sobre o mar encántanme e Corazón de tebras é o meu libro por excelencia. Unha das miñas referencias bibliográficas fundamentais”.

Centrámonos, así mesmo, nas interioridades do mundo editorial que tan ben coñece: “Neste momento para os autores existen varios problemas que van desde a falta de auditorías externas fiables que reflictan as vendas reais do libro (para o pagamento dos dereitos de autor) ata o redución das porcentaxes que nos reservan. Desde o 10% de hai uns anos chegamos ao 5% ou 6% da actualidade. E aínda ás veces se fan reimpresións en vez de reedicións para evitar aboar eses dereitos. E, de por parte, no libro electrónico a piratería acada un 60% e en España é unha práctica moi tolerada. Xa vedes, cuestión de cultura porque noutros países, como en Francia, non pasa.”

Os medios de comunicación, outro mundo tan seu, é obxecto tamén da nosa conversa e sobre o que Pemón Bouzas se pronuncia sen vacilacións: “Son partidario duns medios públicos sen publicidade. Isto evitaría hipotecar os contidos, que deberían ser de calidade e coa misión de divertir, informar e divulgar. A divulgación da cultura e dos contidos serios á audiencia, insiste, esa debería ser unha función central na que nos teriamos que aplicar. Á vez, deberían contar cunha xestión eficiente e cun consello de dirección plural que fose representativo da nosa sociedade. Nestes aspectos teriamos que aprender moito de Francia onde hai programas de ecoloxía, arte ou libros que levan décadas en antena cunha audiencia fiel. Aquí iso é moi complicado”.

Rematamos preguntándolle polos seus plans (literarios) de futuro. “Estou a acabar unha novela non tan longa como A voz… pero, polo camiño, estáseme a ocorrer outra completamente diferente que aínda non teño ben estruturada. Non sei para cando estarán”.

Pasan das doce, a nosa hora bruxa, e damos a tertulia por finalizada.

Soledad Ríos Santomé

viernes, 7 de agosto de 2015

La chica del tren. Paula Hawkins



Páxina 21
A protagonista parece un pouco monomaníaca, obsesionada co tren, vai describindo as súas viaxes cotiás a Londres. Ficción da cotidianidade, materia esta coa que se pode facer gran literatura, pero agora mesmo non estou convencido de que vaia logralo. A través da ventá do tren fíxase nunha casa victoriana, nos seus ocupantes, nun semáforo, nunhas roupas. Percíbese unha ausencia…. Todo isto contado a modo de diario
Páx. 37.
A protagonista comeza a mostrar signos preocupantes de soedade e alcolismo. Xa sabemos cal é a ausencia, (Tom), o ex que a abandonou por outra. A lectura continúa a ser insubstancial e anodina.
Páx. 43.
Sinto síntomas de cansazo lector, máis narración de vida cotiá intrascendente.
Páx. 97.
A muller habitadora da casa victoriana desaparece, xa hai argumento e misterio e supoño que Rachel, a protagonista, encargarase de desvelalo Que lle vaia ben, Síntoo, non podo máis, coñazo!!!!

martes, 16 de junio de 2015

Vuelta a casa, de Julie Kliber



Resolvendo encrucillados durante a viaxe máis importante das súas vidas para Isabelle e Dorrie, así imos descubrindo os sentimentos máis íntimos desta amizade entre dúas persoas pertencentes a dous mundos tan diferentes e que timidamente comezan a mesturarse. Isabelle e Dorrie emprenden unha viaxe a Cincinnati para asistir ao funeral da filla de Isabelle. É unha viaxe cargada de emotividade, lembranzas e sobre todo, unha viaxe que vai reafirmar a relación entre elas. O percorrido físico é tamén un percorrido vital pola vida das dúas protagonistas. Elas conseguen, á súa maneira, atopar sentido á súa existencia: Isabelle recupera, dalgún xeito, a súa filla e Dorrie "recupera" o seu fillo e a confianza no amor. Unha das achegas fundamentais do libro foi a de achegarnos unha visión da segregación racial nos Estados Unidos dos anos 30, e a vixencia na actualidade. Todo un acerto crear tal parella: unha americana e unha afroamericana. Julie Klibler foi amosando os modos de vida de brancos e negros, a imposibilidade de contacto físico e as fortes diferenzas sociais entre eles. Unhas diferenzas que, dalgunha maneira, continúan na actualidade. Coincidimos todas en que a maior pexa do libro foi a súa estrutura: demasiado simple para achegarnos a un tema tan complexo e crucial da historia norteamericana. O comportamento dalgúns personaxes: o carácter pouco resolutivo do pai, a frialdade da nai de Isabelle ou o carácter inhumano e machista dos irmáns non son de todo cribles, semellan títeres cumprindo un mandado. Personaxes carentes de personalidade que deixan moitas preguntas sen resposta e parecen "pegotes" neste escenario americano. Estamos ante uns personaxes, en xeral, cuns comportamentos predicibles, nun tempo e nun espazo que lles tocou vivir.

lunes, 15 de junio de 2015

Verano. J.M. Coetzee



Gozar de Verano en pleno inverno, iso foi o que fixemos na sesión do Club de lectura de onte.

Co gallo de escribir a súa biografía, Coetzee serviuse dun recurso novidoso e á vez sorprendente: conseguiu novelar retallos da súa vida adulta partindo do suposto do seu falecemento: “isto é o que se saberá de min cando non estea”, debeu pensar Coetzee. Permitiu que nos achegásemos a certas parcelas da súa intimidade, sen excesos, e marcando perfectamente os límites do potencialmente coñecible. As figuras femininas van tomando corpo e coverténdose elas mesmas en protagonistas principais: amosando as súas teimas e preocupacións, e sobre todo relegando á categoría de sombra a figura de Coetzee.

O autor-protagonista é un “miñaxoia” nas mans destas corsarias. Con gran mestría introduce o transfondo social do Apartheid, as súas consecuencias e mesmo a orixe da colonización en Sudáfrica. Houbo diferentes opinións sobre o libro mais todos e todas coindicimos no novidoso da técnica e decatámonos do descoñecido que é para nós ese país do sur de África. Coetzee conseguiu trasladar o arrecendo da Sudáfrica máis xenuína a través das páxinas de Verano.

Sueños en el umbral : memorias de una niña del harén. Fatema Mernissi



Nunha verdadeira ensoñación foi como nos sentimos ao mergullarnos na lectura de Sueños en el umbral. Mernissi conseguiu, a través da delicadeza da súa linguaxe, embriagarnos cos olores e cores do Marrocos máis xenuíno e auténtico.

Os haréns, a loita pola pervivencia dos costumes máis tradicionais, ou os modos de vida das mulleres en Marrocos son o fío condutor da historia. Escoitamos de fondo a voz máxica de Shahrazad e os seus Contos das mil e unha noites, momentos especiais para as mulleres e para Fatema. O teatro, os contos, a oralidade en si mesma representa para elas unha maneira de achegarse á liberdade, de facer medrar as ás, fronte ás rexas paredes do harén.

Todos e todas coincidimos na capacidade da autora para desmitificar o mundo árabe; transmitirnos, a través destas páxinas, unha sociedade rexamente organizada onde cadaquén representa o seu papel, mais tamén se poden albiscar os síntomas de cambio entre a sociedade feminina. Momentos de especial beleza son os vividos polas mulleres na terraza, nos rituais do baño, mesmo escoitando a música "prohibida". Son momentos en que podemos ulir e sentir a calor deste país coas cores do solpor.

A través dos ollos dunha nena, a autora transmitiunos todo un mundo de sensacións, aromas e cores cos que gozamos. Unha nena que foi medrando páxina a páxina ata poder participar dese mundo tan feminino. Fatema Mernissi enfeitizounos e permitiunos adormecer no limiar que separa a realidade do soño.

Nada. Jane Teller



O pasado xoves 29 de maio volvemos xuntarnos ao redor de Nada, o libro de Jane Teller. Todas e todos coincidimos en que foi unha lectura dura, cuns personaxes que representan o nihilismo máis profundo. Conforme iamos avanzando na lectura, a sensación de desacougo e desesperanza apoderábase de nós. O libro comeza coa negación máis absoluta "nada ten sentido" e vai medrando nese forte desexo por atopar sentido á existencia. O libro semella unha versión urbana de O señor das moscas, onde o influxo nórdico da autora é palpable: ese afán sanguinario, obsceno nun ambiente hostil e deplorable. Cada un dos compañeiros de clase vai aumentando a montaña de significado para, nun primeiro momento convencer a Pierre A. de que a existencia ten unha razón, mais eles mesmos acaban sucumbindo nesta voráxine totalmente destrutiva. En definitiva, un libro que admite múltiples análises e que nos fai pensar e reflexionar nesa etapa vital que é a adolescencia, na cal todo é cuestionábel.

Caribou Island. David Vann



Camiñar pola paisaxe inhóspita de Alaska a partir do libro de Caribou Island, foi o percorrido do club de lectura deste mes de maio. David Vann, con gran mestría, conseguiu unha simbiose perfecta entre personaxes, paisaxe e clima, non en balde estamos en Alaska. Vann foi quen de introducir, partindo dunha historia cotiá, un tema de extrema crueldade como é o maltrato. Gary, un dos personaxes principais, un ser que se considera superior perante a súa dona, é un fracasado, e desa frustración vital vai empapando a Irene. A propia Irene acaba sucumbindo a toda esa maraña de desafectos. Malia advertir á filla de que está a repetir o mesmo rol, non é quen de emerxer e afoga na súa propia existencia.

Cada un dos personaxes posúe as súas peculiaridades: Monique aparece coma un lóstrego, pon a Jim no seu lugar e desaparece. Outros, son auténticos monicreques movidos polos fíos do clima, da paisaxe ou do contorno social.

Un dos grandes acertos do autor é a linguaxe: a capacidade de describir os espazos, os movementos e mesmo conseguir fundir a voz do narrador coa dos protagonistas.

Os espazos habitados, principalmente a cabana, acaban por converterse en metáforas do fracaso vital dos personaxes. Son relacións, en definitiva, gobernadas por un clima duro, agresivo e escuro que os leva a sucumbir na súa propia existencia.

La verdad sobre el caso de Harry Quebert. Joël Dicker



A cidade de Aurora, no estado americando de New Hampshire é o escenario onde se desenvolve a novela coa que reanudamos as sesións do club de lectura: La verdad sobre el caso de Harry Quebert.

Todas e todos coincidimos en que é un libro novidoso respecto á maneira de narrar, hai varios planos que se mesturan: a relación entre o escritor, Harry e a rapaza Nola, ou entre ambos escritores: Harry e Marcus.

A peculiaridade dos personaxes: Marcus, o Formidable, consegue ser o mellor durante a adolescencia sen arriscar nada; Harry non acaba por ser o escritor que todo EE.UU cría, e Nola evolúe dende unha inocente nena ata que o escritor a converte nun ser case demoniaco. O libro arrinca coa aparición do cadáver de Nola no xardín de Harry, a partir dese momento todo se desencadea.

O que máis nos sorprendeu foi a capacidade do autor por metaliteraturizar a propia literatura; así o mestre, Harry, vai dando leccións ao seu pupilo e este, á súa vez reflexiona criticamente sobre a escrita, os editores ou o propio mercado editorial. Os retratos dos personaxes que van desfilando polo libro son totalmente singulares: a nai de Marcus, obsesionada porque o fillo case; o pai de Nola, un ser polo cal sentimos un forte desprezo ata que o autor consegue que nos compadezamos del ou os donos do Clark´s, unha clara mostra da hipocrisía social.

A técnica narrativa utilizada fai que, unha vez que comecemos o libro, nos subamos nunha montaña rusa. En ocasións a acción desfila a gran velocidade cara ao final e de súpeto prodúcese un xiro e comezamos a subir: outra vez hai que reformular e intentar averiguar quen é o asasino. En definitiva, unha novela que nos mantivo á expectativa ata o final.

No confíes en Peter Pan. J. Verdon



Atraídos pola poderosa palabra de Verdon, xuntámonos noutra nova sesión do Club de lectura de adultos. Nesta ocasión, unha novela policiaca: No confíes en Peter Pan, conseguiu que as xélidas temperaturas destes días non fosen un impedimento para xuntármonos. O malvado Peter Pan fíxonos entrar en calor.

Todas e todos coincidimos en que foi unha lectura "moi potente". Non nos deixaron indiferentes as personaxes que por ela desfilaron: a muller de Dave Gurney, Madeleine. unha psiquiatra que ao chegar á casa consegue esquecer totalmente o seu traballo e centrarse en actividades do máis cotiá, e non por iso do máis suxestivas: construír un galiñeiro no circundado, preocuparse polo seu galo "Horacio" e polas súas galiñas. É quen de explicar con sutileza o comportamento do seu galo, sen nos chegar a parecer ridículo, ou de emocionarse coa participación nunha típica feira americana.

Para o seu home, o detective Gurney, ela é o piar da casa, en varias ocasións deixa constancia da súa superioridade intelectual, algo do que se sente orgulloso. Con todo, no protagonista afloran certos comportamentos un tanto "machistas": é ela a que se ocupa dos quefaceres diarios da casa.

Chamou a nosa atención a capacidade do autor para crear ambientes: varios son os momentos en que podemos pechar os ollas e trasladarnos a esa feira americana de gando sen sentirnos alleos ao lugar. A descrición é totalmente absorbente e envolvente.

Verdon conseguiu manternos pegados á cadeira e que non nos retirásemos da súa fiestra: necesitabamos saber quen era o asasino e como sucedera aquela morte case imposible.

A creación do antagonista, un tanto cómico e camaleónico, foi todo un acerto. Os seus movementos lembraban os dunha rata imposible de capturar e cunha mente do máis perversa. O personaxe vólvese un xigante en contraste co seu diminuto corpo, un ser diabólico. Coas reflexións que Dave vai facendo ao longo das páxinas, o autor crea un personaxe sólido onde albiscamos as súas teimas e as súas dores: a morte do fillo, as preocupacións cotiás, etc…

La evolución de Calpurnia Tate. Jacqueline Kelly



Calpurnia Tate, o seu avó e o gran naturista Darwin, volveron xuntarnos o xoves 3 de abril na biblioteca de Quintela.

A protagonista do libro de Jaqueline Kelly espertou as nosas simpatías por ser unha rapaza con inquietudes moi definidas, nunha sociedade tan patriarcal na fin do S. XIX. Tate herda o interese naturista e á vez vai experimentando co método dedudito que o seu avó, un coetáneo de Darwin, lle vai inculcando.

O avó, un personaxe moi destacado na historia, traslada o seu método científico á sociedade daquel entón, e mesmo á súa familia: el observa dende a distancia, uns chanzos por enriba, e toma decisións. Decátase de que Calpurnia é a súa herdeira e cada vez vaina atraendo máis e máis cara ao seu espazo.

A novela consegue ofrecernos unha panorámica da sociedade do S. XIX, onde homes e mulleres tiñan os seus espazos e as súas obrigas moi definidos. Tate resístese a esa férrea barreira e, pouco a pouco, vai gañando terreo: non entende como os seus irmáns queren a toda costa casar, resístese a aceptar a muller elixida polo seu irmán ou mesmo a aprender as tarefas que, segundo a súa nai, son propias dunha rapariga. Detalles curiosos vai enchendo as páxinas da novela: o suceso co pavo, a elaboración do licor por parte do avó, a ridiculez na presentación da moza de Harry ou como o avó a consegue "espantar" amosándolle os escaravellos, etc. Aínda que a autora se permitiu determinadas licenzas, das cales advirte aos lectores experimentados, non por iso deixa de ter o seu interese a obra, en canto á visión que dá da sociedade do XIX, e sobre todo, o influxo de Darwin, naquel momento considerados un home e un libro (A orixe das especies) malditos.

Todas e todos coincidimos en que nos pareceu unha lectura agradable e sobre todo unha lectura que todas as rapazas e rapaces deberían ler e analizar.

Felices los felices. Yasmina Reza

Unha perfecta arañeira en que os personaxes van unindo os seus fíos e tecendo a súa vida, é a obra da francesa Yasmina Reza que “destecemos” nesta ocasión no club de lectura.

O propio título Felices los felices semella unha sentenza bíblica, un contrasinal necesario para mergullarnos como simples espectadores neste babel de vidas, en apariencia cotiás e comúns. O acerto fundamental da francesa foi a capacidade de converter o cotiá en materia narrativa, interesante para o lector.

A través dun perfecto dominio da linguaxe conseguiu a recreación de ambientes e situacións, en apariencia do máis normais, mais que pretendían suscitar no lector unha profunda reflexión: imaxinar a discusión entre unha parella nun supermercado, sobre algo, tan absurdo como a lista da compra, permítenos reflexionar sobre as relacións humanas e as necesidades máis primarias. A conversa nunha sala de espera antes de entrar nunha sesión de radioterapia ou o periplo da bolsa “Go Sport” coas cinzas de Ernest, son outros dos capítulos que nos fan matinar na sinxeleza do ser humano.

Os personaxes que van actuando neste gran teatro da vida son vistos dende diferentes ópticas: Chemla, o oncólogo, é presentado pola nai de Vicent como un especialista escepcional e loable e no seguinte capítulo preséntase como unha persoa cun pasado familiar traumático que marca a súa existencia.

O deterioro do ser humano: a hipocrisía, a falsidade, a morte, a loucura, a infidelidade vista como unha faceta ligada á propia existencia, son os temas recorrentes nestas páxinas: o Alzeimer é unha enfermidade marabillosa, chega a dicir Darius, porque “ninguén che leva a contraria”; as residencias da terceira idade convértense en consultas freudianas; traballar como “conselleiro técnico” e cobrar por xogar ao bridge é algo do que fardaba o pai de Damien Banèche, ou obsesionarse con Celine Dione, ata chegar á tolemia, é a maneira de sobrevivir que ten Jacob Hutner. A bolsa de deporte rosa e negra onde trasladan as cinzas de Ernest, é toda unha alegoría á falsidade e á hipocrisía que percorren as páxinas deste libro.

Felices los felices resultou ser un alegato, en clave irónica, contra todos os deuses mundanos que adoramos nesta sociedade do século XXI.

jueves, 26 de marzo de 2015

Como hei vivir mañá sen a luz túa?, por Soledad Ríos Santomé



(BEGOÑA CAAMAÑO IN MEMORIAM)

Circe ou o pracer do azul

Esta ía ser unha tertulia atípica para nós. Necesariamente. Esta vez, en contra do habitual, non ía estar a autora para conversar con nós. Pero, a falta de Begoña, presentáronse as súas amigas para cubrir a súa ausencia. Ana Romaní e Fernanda González para poñer a voz. Uxía Senlle, a música. Todas tres embarcadas no proxecto de difundir a obra da súa amiga agora que ela non pode, agora que non está.
Non se presentan soas á cita. Para facerlle o acompañamento a Uxía achegáronse tamén Magín Blanco e Clara Pino (con guitarra e arpa respectivamente). Tatán (de Tanxarina), presente tamén na sala, uniranse nalgún momento para cantar algunha peza.
A biblioteca, onde nos reunimos, está ateigada. A tertulia de hoxe espertou gran expectación. Acompáñannos máis de cincuenta persoas que queren saber de Begoña Caamaño, da súa obra, da súa personalidade.
Pero, como facernos a idea de quen era esta autora que nos convoca, nós que só sabemos do/s seu/s libro/s? Ana Romaní, compañeira súa na Radio Galega longo tempo, deita luz sobre nós e fálanos dunha personalidade poliédrica na que sobrancea a intelixencia, a lucidez, a xenerosidade, o rigor e a esixencia. Non só. Begoña era tamén audaz no pensamento, comprometida no social e no político, leal nos afectos, crítica e coherente no seu traballo, calidades incómodas nun medio tan difícil como o radiofónico; cun grande aprecio pola autonomía e a independencia. Independencia, esta é a palabra que sobrancean as tres. Con todo, é un cadro incompleto. Aínda destacan o seu amor á música (facíase acompañar por Uxía nas presentacións dos seus libros), á lectura, que debullaba con detemento, lucidez e intelixencia, e aos clásicos, eses nos que centrou a súa escrita. Pero, ante todo, o seu amor con maiúsculas é á vida, á vida, esa que se lle esgotou.
Incide Ana Romaní tamén na lingua elixida da súa escrita, ligada indisolublemente a ela. “Non podería escribir noutro idioma que non fose o meu”, ten afirmado Begoña Caamaño. “Para min é moi importante contribuír a consolidar, aínda que sexa modestamente, a nosa literatura e o noso idioma”.
A profesora Fernanda González fálanos da súa obra que, aínda que escasa (só dous libros publicados Circe ou o pracer do azul e Morgana en Esmelle), abondaron para facerse un oco no panorama literario galego actual. E non dubida no seu xuízo: “A mellor escritora galega dos últimos tempos”. E non está soa no seu recoñecemento. A propia autora falara da boa acollida que tivera Circe, o seu primeiro libro, tanto de público como de crítica. Tal foi que decidiu darlle continuidade a aquela primeira escrita realizada para si, como un reto persoal e sen pretensión de publicar. E a súa segunda entrega (Morgana) tampouco defraudou.
Se ben Circe non chegou a ter máis mención que ser finalista no 2009 no premio da Irmandade do Libro outorgado pola Federación de Libreiros de Galicia a sorte de Morgana, elaborada de xeito máis consciente e demorado (segundo confesou), foi máis afortunada: Premio da Crítica española, Premio Antón Losada Diéguez e Premio Ánxel Casal da AGE (2012) De feito, non en van Circe, na súa tradución ao castelán, foi un dos tres títulos escollidos para o lanzamento da editorial Mar Maior en Madrid. Ángel Basanta, presidente dos críticos españois, nesa presentación xustifica esta escolla sen vacilacións: “a obra literaria de Begoña é a propia dunha voz excepcional”.
Pero, de que tratan eses libros que tan boa acollida tiveron? Os títulos poden darnos xa algunha pista. Tanto Circe ou o pracer do azul como Morgana en Esmelle revisan dous mitos clásicos sobradamente coñecidos, Penélope e Morgana. Fernanda González fálanos do gran coñecemento da autora da obra de Homero, da materia de Bretaña e da recreación cunqueirana. Non só canto ao contido senón canto á forma e á linguaxe propia de cada un, que mimetiza ata evocar fortemente a cada un dos autores revisitados. É a súa homenaxe persoal a ambos escritores. E non deixa de facer chiscadelas a outros autores dos que incorpora frases ciscadas nos seus textos (“Como hei vivir mañá sen a luz túa”, de Bernardino Graña, por exemplo, en Circe).
Na entrevista “A conversa” da TVG Begoña Caamaño afirmaba que na base da súa estrea literaria estaba a súa primeira lectura da Odisea. “Cando a lin por primeira vez estaba agardando atopar un personaxe co que identificarme, aquel que puidese ser eu no texto pero non o localicei. Penélope era un personaxe aburrido e Circe, moi fugaz. Así que, cando me puxen a relatar, resolvín escribir o libro que a min me gustaría ler”.
Pero, con retomar uns mitos clásicos sobradamente coñecidos (Penélope no primeiro e Morgana no segundo libro) a súa é unha reescrita desde unha perspectiva propia. “Colle os mitos e dálles a volta para construír un modelo de muller diferente. Aquelas que desexan ser libres para si”, comenta Fernanda González. As súas historias teñen como protagonistas as mulleres, as eternas secundarias, os personaxes silenciados aos que lles presta voz para nos ofreceren unha visión diferente da historia.
Sabemos que esta escolla non é casual. Begoña Caamaño recoñecía que a súa era unha ollada feminista consciente e que esta característica é transversal na súa obra. “É desde o feminismo que eu interpreto o mundo. É unha cosmovisión propia, un humanismo radical” ten afirmado. Desde esta perspectiva non estraña a súa revisitación. “Os mitos, afirmaba, durante séculos, milenios, marcaron canons e fixaron estereotipos e modelos de conduta que chegaron ata nós. Daquela, o único xeito de revolvernos contra os arquetipos que nos inculcaron é volver a eles para transgredilos e subvertelos”. Para deitar sobre eles nova luz.
A Penélope de Homero é un “referente fundamental no imaxinario masculino do que debe ser unha boa muller”, segundo as súas propias palabras. A autora intentou prestarlle as palabras que Homero lle negou e tecer, cal Penélope, unha relación imposible entre a esposa e a amante dun mesmo home, nun mesmo tempo, que na sociedade patriarcal deberían ser rivais e que na novela, subvertendo normas non escritas, inician unha relación de amizade que se expande máis alá do motivo de contacto orixinal (Ulises) e que as converte en cómplices e confidentes das súas vidas.
Pero non só é benevolente coas protagonistas femininas. "Begoña salva a todos os seus personaxes”, comenta Fernanda González. O personaxe masculino, do que se agardaría un perfil de gran conquistador, afouto, sagaz e intelixente, está investido de calidades como a humildade, a tenrura e a delicadeza, pouco comúns en personaxes destas características. “Circe e Morgana son dúas novelas feministas e, precisamente por iso, foxen de todo maniqueísmo. Espero non ter incorrido en demasiados estereotipos no momento de debuxar os personaxes masculinos”, afirmaba a autora.
Pero Circe e Penélope non son tan diferentes, aínda que si o sexan as súas circunstancias vitais, comentouse na tertulia. Ambas desexan o mesmo: autonomía e independencia. Circe, dona e señora dunha illa con reserva do dereito de admisión, vive en liberdade con outras mulleres, protexidas pola maxia da deusa. Nese momento mantén un tenro e apaixonado romance con Ulises que a fai sentir culpable. Pola contra, Penélope é refén da súa obriga de preservar un reino que non desexa para poder, no seu momento, pasar o relevo. Pero é unha tarefa inzada de dificultades porque, mentres, debe aturar o asedio dunha cohorte de pretendentes brutos e cobizosos que só ansían o seu trono; a impaciencia e a incomprensión do seu propio fillo, que desexa ocupar o sitio do pai ausente; a falta de entendemento coa súa sogra, que condena a súa actitude e o retiro do seu sogro, que decidiu abandonar a corte. A autora constrúe unha Penélope descarnadamente soa, asediada desde moitos frontes e sen apoios nin descanso posible. O máis revolucionario que pode desexar é a soidade, dada a súa falta total de perspectivas.
E a historia está magnificamente relatada, coméntase, “de maneira exquisita”, chega a afirmarse e, malia o pouco común da temática escollida, a narración consegue manter o pulso. “De non estar moi ben escrita a historia non se sostería”, aínda se engade. E no coidado da súa redacción, ten comentado a autora, estaba o reto persoal de probar un xeito de expresión diferente ao seu habitual nun medio como o radiofónico, no que prima o sincretismo e a brevidade.
Hai libros, engadiuse, que marcan un punto de inflexión para futuras reescritas. A obra de Begoña Caamaño será desas. Desde agora existen outra Penélope e outra Circe posibles das que ninguén oíra aínda falar e que haberá que ter en conta. “As súas son reescritas dun pasado, neste presente, para outro futuro”, afirmou Ana Romaní, ese para o que ela traballaba e no que lle tería gustado vivir porque “Ela contribuíu a facer do mundo un sitio mellor”.
As súas presentacións, dinnos, comezaban con “Mulheres de Atenas” de Chico Buarque. E aínda que nos saltamos o comezo habitual, rematamos a tertulia coa canción que agora é obrigada, o “Alalá das Mariñas” de Uxía. Aquela coa que a ela lle tería gustado despedirse.
Soledad Ríos Santomé (Tertulia da Lonxa Literaria o 23 de xaneiro de 2015)

Este artigo contén información tirada doutras páxinas que mencionamos deseguido:

PRENSA ESCRITA
Ø Faro de Vigo. 02.05.2013. Faro da Cultura. Entrevista a Begoña Caamaño.

LIGAZÓNS EXTERNAS (Consultas en febreiro de 2015)

Ø Begoña Caamaño: a transgresión do mito. Caderno da crítica (blogue de Ramón Nicolás)
http://cadernodacritica.blogaliza.org/begona-caamano-a-transgresion-do-mito/
Ø Observatorio da Mariña pola Igualdade. Entrevista a Begoña Caamaño http://observatorioigualdade.org/inicio/index.php?option=com_content&view=article&id=173
Ø Praza Pública. Cultura. Entrevista de Montse Dopico. Luns 30 de abril de 2012 http://praza.gal/cultura/791/la-sororidade-e-unha-arma-de-empoderamento-que-so-pode-facernos-mais-libres/
Ø Programa A conversa, da TVG. Entrevista a Begoña Caamaño. José Manuel Vila Chantres. https://www.youtube.com/watch?v=ex9qMGWS_94
Ø Feira do Libro, Vigo. 04.07.12. Presentación de Morgana en Esmelle por Begoña Caamaño https://www.youtube.com/watch?v=BZZeKcUU3Zc

miércoles, 4 de marzo de 2015

El hombre que amaba a los perros, de Leonardo Padura

A Padura tivemos a oportunidade de lerlle dúas novelas: "Herejes" e "El hombre que amaba a los perros". A 1ª, na que manexa diversos planos narrativos, algo que parece caracterizar a este autor, está inxerta nunha saga protagonizada polo detective tropical Mario Conde ( o holocausto xudeo, a misteriosa desapación dun cadro de Rembrandt, a vida deste autor cun marabilloso estudio da súa obra, en especial "A ronda de noite) ; planos narrativos tamén na 2ª, que vén sendo unha biografía novelada da vida e morte no desterro de Lev Davídovich Bronstein (León Trotski). Hai moita literatura e estudos históricos para acercarse ó período estalinista na extinta URSS, pero esta novela parécenos especialmente útil para acometer esa tarefa. Boa parte do ideario dos partidos políticos que defendían a República contra o franquismo -que tamén diso vai a novela- aspiraba a espallar e ver reflectida por todo o mundo a perfecta dictadura do proletariado xa triunfante na URSS. Caiu o telón de aceiro, o muro de Berlín e a URSS, e vén un cubano, Leonardo Padura, a recordarnos e a invitarnos a reflexionar sobre o mal do dogmatismo que marcou a tantas xeracións de loitadores